Υπάρχει μια συζήτηση που γίνεται εδώ και αιώνες, συνήθως δυνατά, συχνά με κακό τρόπο και σχεδόν ποτέ με ακρίβεια. Είναι η συζήτηση για τον Θεό. Και το πρόβλημα δεν είναι ιδεολογικό, είναι γλωσσολογικό.
Μπερδεύουμε δύο πράγματα που δεν έχουν σχεδόν τίποτα κοινό. Το ένα είναι ο Θεός, μια λέξη, ένα ουσιαστικό, μια οντότητα με όνομα, βούληση, ιστορία, ίσως και συγκεκριμένο πρόγραμμα για την ανθρωπότητα. Το άλλο είναι η Θειότητα, κάτι που δεν έχει ούτε όνομα ούτε ιστορία ούτε βούληση με την ανθρώπινη έννοια. Κάτι που, για να το πεις σωστά, ίσως χρειάζεσαι σιωπή αντί για λέξεις. Ας τα πάρουμε από την αρχή.

Η λέξη «Θεός» είναι ουσιαστικό. Αυτό δεν είναι παρατήρηση, είναι κλειδί. Τα ουσιαστικά ονομάζουν πράγματα. Και τα πράγματα έχουν ιδιότητες, όρια, σχέσεις με άλλα πράγματα. Ο Θεός, λοιπόν, έτσι όπως χρησιμοποιείται στις μεγάλες μονοθεϊστικές παραδόσεις, είναι μια οντότητα που δημιουργεί. Δημιουργεί τον κόσμο, τον άνθρωπο, τους νόμους, το νόημα. Είναι η αρχή της Δημιουργίας, αλλά είναι και ξεχωριστός από αυτή. Στέκεται «πριν» ή «πάνω» ή «έξω», ανάλογα με τη θρησκεία που ρωτάς.
Αυτή ακριβώς η απόσταση, ανάμεσα στον Δημιουργό και στο Δημιούργημα, είναι που επιτρέπει την έννοια του Θεού να λειτουργεί θεολογικά. Ο Θεός είναι «κάποιος» που κάνει «κάτι». Έχει υπόσταση. Σε ορισμένες παραδόσεις, μάλιστα, έχει και πρόσωπο. Μιλά. Οργίζεται. Αγαπά. Απαιτεί.

Δεν λέω ότι αυτό είναι λάθος. Λέω ότι είναι συγκεκριμένο. Και το συγκεκριμένο μπορεί να το αρνηθεί κανείς. Αν κάποιος αμφισβητεί ότι υπάρχει ένας τέτοιος Δημιουργός, μια ξεχωριστή, προσωπική, βουλητική δύναμη που έπλασε τα πάντα και παρεμβαίνει στα ανθρώπινα, τότε είναι, κατά την ακριβή έννοια, άθεος. Και η αθεΐα του αυτή είναι λογικά συνεκτική. Μπορεί να λέει «δεν πιστεύω σε αυτήν την οντότητα». Ενδέχεται να έχει και καλούς λόγους.

Εδώ, όμως, αρχίζει το άλλο πρόβλημα. Γιατί πολλοί άθεοι, και αυτό είναι που τους ξεγελά, νομίζουν ότι αρνούμενοι τον Θεό αρνούνται και κάτι βαθύτερο. Αρνούνται, δηλαδή, και τη Θειότητα. Και αυτό είναι ένα ολοκληρωτικά διαφορετικό βήμα. Ένα βήμα που, αν το ακολουθήσεις ως το τέλος, είναι φιλοσοφικά ασυγκράτητο.

Η Θειότητα δεν είναι ουσιαστικό. Είναι, αν πρέπει να χρησιμοποιήσω γλώσσα, μια ποιότητα. Αλλά ούτε αυτό την αποδίδει πλήρως. Η Θειότητα είναι το χαρακτηριστικό εκείνο που υπάρχει πριν από κάθε διάκριση. Πριν από «ύλη και πνεύμα». Πριν από «εγώ και κόσμος». Πριν, ακόμα, από τη Δημιουργία ως γεγονός.
Στη γλώσσα του Μέτρου της Ύπαρξης, αυτό αντιστοιχεί σε αυτό που υπερβαίνει ακόμα και την Υπερουσία. Είναι το Μηδέν, αλλά όχι το μηδέν ως απουσία. Το Μηδέν ως πληρότητα πριν από κάθε εκδήλωση. Η δυνητικότητα που δεν έχει ακόμα γίνει τίποτα, και ακριβώς επειδή δεν έχει γίνει τίποτα, δεν αποκλείει τίποτα. Τα περιέχει όλα.

Και εδώ βρίσκεται η ειρωνεία: ο άθεος που λέει «δεν υπάρχει θεός» χρησιμοποιεί λόγο για να το πει. Ο λόγος, η σκέψη, η συνειδητότητα, το ίδιο το γεγονός ότι υπάρχει κάτι αντί για τίποτα, αυτά δεν είναι δεδομένα της φυσικής. Είναι εκδηλώσεις μιας αρχής που δεν έχει αντίθετο. Δεν μπορείς να πεις «εκτός της Θειότητας» γιατί το «εκτός» θα ήταν και αυτό μέρος της.

Ο μεγαλύτερος εχθρός αυτής της συζήτησης δεν είναι η αθεΐα. Είναι η ανθρωπομορφοποίηση. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος ονόμασε τον Θεό, του έδωσε φύλο, ηλικία, συναισθήματα, γεωγραφία, έκανε κάτι αναπόφευκτο αλλά και επικίνδυνο: έκλεισε την άπειρη Θειότητα μέσα σε ένα ανθρώπινο κουτί.
Αυτό δεν είναι μόνο ελληνικό ή χριστιανικό ή ισλαμικό πρόβλημα. Είναι πρόβλημα γλώσσας. Κάθε φορά που δίνεις όνομα σε κάτι, το ξεχωρίζεις από τα υπόλοιπα. Το κάνεις «αντικείμενο» αντίληψης. Αλλά η Θειότητα, ακριβώς επειδή δεν έχει αντίθετο, αρνείται αυτή τη διαδικασία. Δεν μπορείς να τη βάλεις απέναντί σου και να τη δεις. Είσαι ήδη μέσα της.
Οι μυστικιστές το ήξεραν αυτό. Το Ταό που μπορεί να ονομαστεί δεν είναι το αιώνιο Ταό. Το Άπειρον των Προσωκρατικών δεν είναι θεός, είναι αρχή από την οποία γεννιούνται οι θεοί. Η αποφατική θεολογία, αυτή που αρνείται κάθε κατηγορία για τον Θεό («δεν είναι αυτό, δεν είναι εκείνο»), οδηγεί τελικά ακριβώς εκεί: σε μια Θειότητα που δεν μπορεί να οριστεί γιατί κάθε ορισμός τη συρρικνώνει.

Ας επιστρέψουμε στον άθεο, αυτή τη φορά με λίγη περισσότερη συμπάθεια.
Η αθεΐα, στην πιο ειλικρινή της μορφή, είναι μια άρνηση ενός συγκεκριμένου θεού: του ανθρωπόμορφου, του αυθαίρετου, του θεού που τιμωρεί επιλεκτικά και ευνοεί φυλετικά. Αυτή η άρνηση δεν είναι μόνο κατανοητή, είναι σε πολλές περιπτώσεις ηθικά υγιής. Ο κόσμος που έχτισαν ορισμένες θρησκείες γύρω από έναν τέτοιο θεό είναι συχνά κόσμος φόβου, υποταγής και πολέμου.
Αλλά από εκεί ως το «δεν υπάρχει τίποτα πέρα από την ύλη», το βήμα δεν είναι μικρό. Είναι ένα χάσμα. Γιατί αρνούμαστε τι ακριβώς; Αρνούμαστε την ύπαρξη μιας βαθύτερης αρχής που κάνει δυνατή την ίδια την ύλη να υπάρχει; Αρνούμαστε ότι η συνειδητότητα είναι κάτι παραπάνω από νευρωνική στατιστική; Αυτά είναι ερωτήματα που δεν τα λύνει η επιστήμη, τα αναγνωρίζει ως όριά της.

Μπορείς να είσαι άθεος ως προς τον Θεό. Αλλά άθεος ως προς τη Θειότητα δεν μπορείς να είσαι, γιατί τότε θα έπρεπε να υπάρχεις «εκτός» της. Και αυτό δεν υπάρχει.

Αν ποτέ χρειαστεί μια πρακτική συνέπεια από αυτή τη διάκριση, είναι αυτή: μπορούμε να συζητάμε για τον Θεό. Μπορούμε να διαφωνούμε, να αρνούμαστε, να επαναπροσδιορίζουμε. Αυτός ο διάλογος έχει νόημα, γιατί μιλά για κάτι συγκεκριμένο, για ένα μοντέλο ερμηνείας της Δημιουργίας.
Αλλά η Θειότητα δεν συζητιέται. Δεν μπορείς να την αρνηθείς. Μπορεί μόνο να αναγνωριστεί ή να αγνοηθεί. Και η διαφορά ανάμεσα στους δύο τρόπους ζωής, αυτού που αναγνωρίζει και αυτού που αγνοεί, δεν είναι θρησκευτική. Είναι υπαρξιακή.
Γιατί ο ένας ζει σε έναν κόσμο που «συμβαίνει» γύρω του. Και ο άλλος ζει γνωρίζοντας ότι είναι η ίδια η Θειότητα που κοιτάζει τον εαυτό της μέσα από τα δικά του μάτια.