Η μνήμη αντιμετωπίζεται συνήθως ως αρχείο, ως ένας χώρος όπου φυλάσσονται τα περασμένα σε περίπτωση που χρειαστούν, και αυτή η εικόνα είναι λανθασμένη από την πρώτη της λέξη. Η μνήμη δεν αποθηκεύει, μεταμορφώνει. Ο νόμος του Hebb το διατύπωσε με τη λιτότητα που έχουν οι αλήθειες όταν δεν φοβούνται τίποτα, οι νευρώνες που ενεργοποιούνται μαζί συνδέονται μαζί, και αυτό σημαίνει ότι κάθε εμπειρία δεν καταγράφεται σε κάποιο εσωτερικό τετράδιο, αλλά αλλάζει τη δομή εκείνου που την έζησε. Ο άνθρωπος δεν έχει μνήμες, γίνεται από αυτές.

Μέχρι εδώ η επιστήμη αισθάνεται ασφαλής, και έχει κάθε λόγο. Το πραγματικό ερώτημα αρχίζει αμέσως μετά, όταν διαπιστώνουμε ότι η μνήμη που διαμορφώνει τη συμπεριφορά μας δεν αντιστοιχεί πάντοτε σε κάποιο γεγονός που συνέβη. Η Elizabeth Loftus αφιέρωσε δεκαετίες σε αυτό ακριβώς το σημείο, και κατάφερε να εμφυτεύσει σε υγιείς ενήλικες την ανάμνηση ότι χάθηκαν ως παιδιά σε ένα εμπορικό κέντρο, μια σκηνή που ποτέ δεν υπήρξε και την οποία εκείνοι στη συνέχεια εμπλούτισαν μόνοι τους με λεπτομέρειες, χρώματα και συναισθήματα. Ο εγκέφαλος αντέδρασε σχεδόν όπως θα αντιδρούσε σε βιωμένο γεγονός. Η βιολογία ενδιαφέρεται ελάχιστα για την ιστορική ακρίβεια, την ενδιαφέρει το αποτύπωμα.
Υπάρχει και κάτι πιο ανησυχητικό, που η νευροεπιστήμη ανακάλυψε αργότερα. Κάθε φορά που μια ανάμνηση ανακαλείται, αποσταθεροποιείται και ξαναγράφεται πριν αποθηκευτεί εκ νέου, μια διαδικασία που ο Karim Nader ονόμασε επανεδραίωση. Αυτό σημαίνει ότι η ανάμνηση την οποία κάποιος θεωρεί πολυτιμότερη, επειδή την επισκέπτεται συχνότερα, είναι ταυτόχρονα και η πιο αλλοιωμένη, ένα αντίγραφο αντιγράφου που έχει περάσει από δεκάδες χέρια, όλα δικά του. Η διάκριση ανάμεσα σε αληθινή και ψευδή ανάμνηση παύει έτσι να είναι διαφορά είδους και γίνεται διαφορά βαθμού.

Εδώ γεννιέται το παράδοξο που δεν επιτρέπεται να προσπεραστεί. Αν μια ανύπαρκτη μνήμη μπορεί να διαμορφώσει έναν υπαρκτό άνθρωπο, ποια είναι τελικά η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη βιωμένη εμπειρία και στην εμφυτευμένη πληροφορία;
Η ηθική πλευρά είναι προφανής και δεν χρειάζεται υπεράσπιση, καθώς η βίαιη εμφύτευση μνήμης αποτελεί παραβίαση της ελευθερίας στο πιο εσωτερικό της σημείο, εκεί όπου η συνείδηση δεν έχει καν την ευκαιρία να αντισταθεί. Το φιλοσοφικό ερώτημα όμως παραμένει ανοιχτό, και μάλιστα μας αφορά καθημερινά, χωρίς κανείς να μας το έχει επιβάλει. Κάθε βιβλίο που διαβάζουμε εισάγει στον εγκέφαλό μας εμπειρίες που δεν ζήσαμε ποτέ. Κάθε ιστορικό γεγονός, κάθε θεώρημα, κάθε πρόσωπο που γνωρίσαμε μόνο μέσα από αφήγηση, όλα γίνονται δική μας μνήμη χωρίς να υπήρξαμε μάρτυρες. Ολόκληρος ο πολιτισμός δεν είναι τίποτα άλλο από μια αδιάκοπη μεταφορά μνήμης από άνθρωπο σε άνθρωπο, και κανείς δεν τη θεώρησε ποτέ απάτη.

Η απάντηση, όπως συμβαίνει συχνά, δεν βρίσκεται εκεί που την ψάχνουμε. Δεν βρίσκεται στην προέλευση του υλικού, αλλά στην τύχη του μετά την είσοδο. Η πορεία που έχουμε ήδη περιγράψει, από την εμπειρία στην πείρα, από την πείρα στη γνώση και από τη γνώση στη συνείδηση, δεν είναι σειρά ταμείων που πληρώνεις διαδοχικά, είναι σειρά συνθέσεων. Σε κάθε στάδιο κάτι συνδυάζεται με κάτι άλλο και παράγει τρίτο, το οποίο δεν προϋπήρχε σε κανένα από τα δύο. Η εμφυτευμένη πληροφορία, όποια κι αν είναι η μορφή της, ανάγνωση, αφήγηση ή πείραμα εργαστηρίου, παραδίδει το πρώτο σκαλοπάτι δωρεάν. Παραδίδει εμπειρία χωρίς τριβή, και ακριβώς επειδή δεν κόστισε τίποτα, μένει ακριβώς εκεί που την άφησαν.

Αυτό εξηγεί κάτι που όλοι έχουμε παρατηρήσει και ελάχιστοι έχουμε ονομάσει, ότι δύο άνθρωποι με την ίδια μόρφωση, τα ίδια διαβάσματα και τα ίδια ερεθίσματα καταλήγουν εντελώς διαφορετικοί, ο ένας να κατέχει γνώση και ο άλλος να κατέχει παραθέματα. Το υλικό ήταν πανομοιότυπο. Η διεργασία δεν ήταν. Η μνήμη ανήκει στην Ουσία, είναι λειτουργία δοχείου, ηλεκτροχημεία και δομή, και ως τέτοια συμπεριφέρεται με απόλυτη συνέπεια, δεχόμενη αδιακρίτως ό,τι της δοθεί. Εκείνο που καθορίζει αν το αποθηκευμένο θα γίνει ποτέ γνώση είναι μια εσωτερική καταλυτική διεργασία που δεν φαίνεται σε καμία απεικόνιση εγκεφάλου, επειδή δεν συμβαίνει στο επίπεδο όπου κοιτάζουν τα μηχανήματα. Την κινεί ο Θείος Σπινθήρας, και χωρίς αυτόν η πλουσιότερη μνήμη παραμένει πλήρης και άδεια ταυτόχρονα.
Μια βιβλιοθήκη δεν γνωρίζει τίποτα, όσα βιβλία κι αν στεγάζει. Δεν έχει διαβάσει ούτε μία σελίδα, δεν έχει αλλάξει γνώμη ποτέ, δεν έχει πληρώσει για κανένα από τα συμπεράσματα που φυλάσσει στα ράφια της. Ο άνθρωπος που περιορίζεται στη συσσώρευση αναμνήσεων και πληροφοριών κάνει ακριβώς το ίδιο, χτίζει ράφια και τα ονομάζει εαυτό. Η μνήμη είναι η προϋπόθεση της εξέλιξης, δεν είναι η εξέλιξη, όπως η πέτρα είναι η προϋπόθεση του ναού χωρίς να είναι ναός.

Έτσι το ερώτημα για την αυθεντικότητα της ανάμνησης αποδεικνύεται λάθος ερώτημα, ή τουλάχιστον δευτερεύον. Το κρίσιμο δεν είναι αν κάτι συνέβη πραγματικά, γιατί ακόμα και όσα συνέβησαν έχουν στο μεταξύ ξαναγραφτεί δεκάδες φορές από τον ίδιο τον εγκέφαλο που τα φυλάει. Το κρίσιμο είναι αν το υλικό, όποια κι αν είναι η καταγωγή του, πέρασε από την εσωτερική εκείνη σύνθεση που το μετατρέπει σε κάτι που ο άνθρωπος πλέον είναι, και όχι απλώς σε κάτι που ο άνθρωπος διαθέτει. Η φύση δεν ρωτά από πού ήρθε η πληροφορία. Ρωτά τι έγινε αυτή μέσα του.