Ανάμεσα σε όσα έχουμε γράψει για τη μνήμη και τις συνάψεις, για τον τρόπο που ο Θείος Σπινθήρας χρησιμοποιεί τον εγκέφαλο ως μεταφραστή και εργαλείο, κάποιος θα ρωτήσει το αναπόφευκτο, τι γίνεται όταν ο μεταφραστής σπάσει; Τι γίνεται όταν ο εγκέφαλος αρχίζει να υποχωρεί, νευρώνας τον νευρώνα, σε ό,τι ονομάζουμε άνοια ή Αλτσχάιμερ; Η απάντηση δεν είναι παρηγορητική με τον τρόπο που ζητά ο φόβος, αλλά είναι, νομίζω, βαθύτερα αληθινή.

Ας ξεκινήσουμε από το βέβαιο. Ο εγκέφαλος δεν είναι ο Θείος Σπινθήρας, είναι το όχημά της. Αυτό το έχουμε πει και δεν το αλλάζουμε τώρα επειδή κάποια νόσος μπαίνει στην εξίσωση. Η πλαστικότητα του εγκεφάλου, που ενισχύει τις συνάψεις και χτίζει τη δομή της μνήμης, είναι βιολογική λειτουργία. Και ό,τι είναι βιολογικό μπορεί να πάθει βλάβη. Αυτή η αλήθεια δεν διαφωνεί με τίποτε που έχουμε γράψει, επιβεβαιώνει ακριβώς την κεντρική διάκριση του συστήματός μας, ο Θείος Σπινθήρας δεν είναι η ύλη που τη φιλοξενεί.
Στο Αλτσχάιμερ, η πρωτεΐνη Ταυ, που σε φυσιολογικές συνθήκες σταθεροποιεί τους μικροσωληνίσκους των νευρώνων, αρχίζει να αποσχηματίζεται και να σχηματίζει νευροϊνιδιακά κουβάρια που καταστρέφουν τη λειτουργία των κυττάρων. Παράλληλα, αμυλοειδείς πλάκες συσσωρεύονται μεταξύ των νευρώνων και διαταράσσουν τις συνάψεις. Η βλάβη αρχίζει συνήθως στον ιππόκαμπο, ακριβώς εκεί όπου η μνήμη παγιώνεται, και απλώνεται αργά σε ολόκληρο τον φλοιό. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που βλέπουμε, η ανθρώπινη ιστορία διαγράφεται, τα πρόσωπα αγνοούνται, η γλώσσα χάνεται, η συνέχεια του εαυτού διαλύεται. Είναι το πιο σκληρό πράγμα που κάνει μια νόσος, γιατί παίρνει αυτό που φαίνεται να είναι ο άνθρωπος χωρίς να τον τελειώσει.

Εδώ ακριβώς έγκειται η σύγχυση. Ο παρατηρητής βλέπει τον ασθενή να μην αναγνωρίζει τον εαυτό του στον καθρέφτη, να μιλά σε ανθρώπους που δεν υπάρχουν και να αγνοεί αυτούς που αγάπησε, και συμπεραίνει ότι ο αγώνας έχει χαθεί. Λυπάμαι, αλλά αυτό το συμπέρασμα συγχέει το εργαλείο με τον χειριστή, και αυτή η σύγχυση, έστω κατανοητή ανθρώπινα, είναι φιλοσοφικά ανεπίτρεπτη μέσα στο πλαίσιο που έχουμε χτίσει.
Το ΕΓΩ ΕΙΜΙ, αυτή η μοναδική πληροφορία που αναζητά ο Θείος Σπινθήρας μέσα από κάθε ανθρώπινη ζωή, δεν είναι αποθηκευμένο στον ιππόκαμπο. Δεν είναι συναπτική σύνδεση που μπορεί να διαλυθεί από πρωτεΐνη Ταυ. Είναι κρυστάλλωση άλλης μορφής, και η κρυστάλλωση, όταν επιτευχθεί, δεν αποκρυσταλλώνεται επειδή ο φορέας της άρχισε να φθείρεται. Αλλιώς, δεν θα ήταν κρυστάλλωση. Θα ήταν απλώς ακόμα μια βιολογική λειτουργία.
Ας το σκεφτούμε αυτό με ακρίβεια. Το ΕΓΩ ΕΙΜΙ δεν είναι βιογραφία, δεν είναι τα ονόματα των παιδιών ή η ημερομηνία γάμου ή το επίθετο της μητέρας. Είναι η κρυστάλλωση της εμπειρίας του “υπάρχω ως αυτό εδώ το ον”, και αυτή η κρυστάλλωση δεν βρίσκεται στα δεδομένα της μνήμης, βρίσκεται στον Θείο Σπινθήρα που τα επεξεργάστηκε. Η βιογραφία φθείρεται με τον εγκέφαλο. Το κέρδος του Θείου Σπινθήρα από αυτή τη ζωή ανήκει σε διαφορετικό επίπεδο ύπαρξης, και σε εκείνο το επίπεδο η άνοια δεν φτάνει. Η νόσος είναι πάθηση του αρχείου, όχι του αρχειοθέτη.

Υπάρχει και μια άλλη γωνία, λιγότερο αφηρημένη και πιο επίμονα ανησυχητική για τη νευροεπιστήμη. Οι ερευνητές παρατηρούν εδώ και χρόνια ένα φαινόμενο που δεν χωράει εύκολα στα συνηθισμένα μοντέλα. Ασθενείς με προχωρημένο Αλτσχάιμερ, που δεν αναγνωρίζουν κανέναν και δεν μπορούν να πουν το όνομά τους, έχουν στιγμές αιφνίδιας, ανεξήγητης διαύγειας. Ένα παλιό τραγούδι ανάβει κάτι. Μια οικεία αφή αποκαθιστά μια σύνδεση που λογικά δεν θα έπρεπε να υπάρχει. Η σύζυγος που ο ασθενής δεν αναγνωρίζει πλέον με το όνομα, μερικές φορές αναγνωρίζεται με τον τρόπο που κρατά το χέρι. Κάτι παραμένει, και η επιστήμη δεν ξέρει ακριβώς τι είναι αυτό που παραμένει. Τις ονομάζει “νήσους επιβίωσης” στη νευρωνική λειτουργία και αφήνει το ζήτημα ανοιχτό.

Το σύστημά μας έχει μια πρόταση, ο εγκέφαλος είναι το φίλτρο, όχι η πηγή. Όταν το φίλτρο φθαρεί, το σήμα δεν εκφράζεται πλέον καθαρά. Αλλά η πηγή δεν εξαφανίζεται μαζί του. Σε κάποιες, σπάνιες, απρόβλεπτες στιγμές, κάτι από τον Θείο Σπινθήρα βρίσκει πέρασμα παρακάμπτοντας τον κατεστραμμένο μεταφραστή. Αυτές οι στιγμές δεν είναι θαύματα, είναι διαρροές, ενδείξεις ότι αυτό που ψάχνουμε δεν ήταν ποτέ μόνο στον εγκέφαλο.

Ας είμαστε, τώρα, ειλικρινείς και ως προς τη δυσκολία. Δεν ισχυρίζομαι ότι η κρυστάλλωση του ΕΓΩ ΕΙΜΙ επιτυγχάνεται αυτόματα ακόμα και όταν η νόσος αρχίζει πριν ο άνθρωπος κατορθώσει το επαρκές βάθος αυτογνωσίας. Η κρυστάλλωση προϋποθέτει διαδρομή, τριβή με τον εαυτό, πάθη αφομοιωμένα, παρελθόν επεξεργασμένο. Αν ένα ον ασθενήσει πριν αρχίσει να κάνει αυτή τη δουλειά, ο Θείος Σπινθήρας επιστρέφει με ό,τι πρόλαβε να μαζέψει, ακριβώς όπως θα επέστρεφε σε κάθε άλλη ζωή που δεν κατόρθωσε την κρυστάλλωση. Χωρίς τιμωρία, χωρίς κόλαση, αλλά χωρίς το τρόπαιο. Αυτό δεν είναι τραγικό με τον τρόπο που το φανταζόμαστε. Είναι ατελής κύκλος, και οι ατελείς κύκλοι ξαναρχίζουν.
Αυτό που αλλάζει στην περίπτωση της άνοιας δεν είναι ο νόμος της Δημιουργίας, αλλά οι συνθήκες εντός των οποίων ο άνθρωπος καλείται να δουλέψει. Ακόμα και σε αυτή τη σκληρή συνθήκη, ο Θείος Σπινθήρας δεν σταματά να είναι αυτό που είναι. Δεν ασθενεί μαζί με τον εγκέφαλο. Δεν ξεχνά μαζί με τον ιππόκαμπο. Εξακολουθεί να παρατηρεί, στο επίπεδο που της ανήκει, με τρόπο που δεν έχουμε εργαλεία να μετρήσουμε και δεν χρειάζεται να μετρήσουμε για να τον δεχτούμε ως αληθινό. Η παρατήρηση αυτή δεν είναι άσκοπη παρηγοριά. Είναι λογική συνέπεια του συστήματος, και αν το σύστημα είναι συνεκτικό, δεν μπορεί να παύει να ισχύει μόνο όταν η ζωή γίνεται δύσκολη.
Η νόσος είναι πάθηση του οχήματος. Ο οδηγός δεν παθαίνει ποτέ αυτό που παθαίνει το αυτοκίνητο.