Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι πριν προχωρήσουμε, γιατί αλλιώς το κείμενο θα παρεξηγηθεί ως σενάριο για σειρά του Netflix. Η Σύγχρονη Μεταφυσική δεν διαθέτει καν τον όρο “επιστημονική φαντασία”. Ό,τι η φαντασία συλλαμβάνει, η Δημιουργία το πραγματοποιεί αργά ή γρήγορα, με τη βοήθεια της επιστήμης που η ίδια εμπνέει χωρίς να το γνωρίζει. Δεν προφητεύω λοιπόν τίποτα εδώ, καταγράφω μια κατεύθυνση που έχει ήδη εμφανιστεί στον ορίζοντα, με ταχύτητα που θα έπρεπε να μας απασχολεί περισσότερο απ’ όσο μας διασκεδάζει.
Η Δημιουργία δεν περιμένει τη δική μας φαντασία για να προχωρήσει, τη χρησιμοποιεί ως εργαλείο, όπως χρησιμοποιεί και την επιστήμη, το εργαστήριο και τον μηχανικό που δεν πιστεύει σε τίποτα πνευματικό, αλλά κάνει ακριβώς τη δουλειά που η Ιδέα χρειάζεται να γίνει. Ο επιστήμονας που καλλιεργεί νευρώνες σε πιάτο δεν νομίζει ότι υπηρετεί κάποιο σχέδιο, ούτε χρειάζεται να το πιστεύει, καθώς η άγνοιά του δεν αναιρεί τη λειτουργία του.

Έχουμε ήδη πει, ότι η μορφή δεν έχει καμία σημασία για τον Θείο Σπινθήρα. Πηλός εδώ, φωτιά αλλού, ό,τι διαθέτει σε αφθονία ο κάθε κόσμος, καθώς το μόνο που μετράει είναι το κατώφλι συνείδησης που φτάνει το δοχείο, όχι το υλικό του. Αν λοιπόν η μορφή είναι αδιάφορη, γιατί να σταματήσει κανείς στον άνθρωπο από σάρκα και οστά; Τι θα συνέβαινε αν, κάποια στιγμή, το δοχείο γινόταν κάτι ενδιάμεσο, ένας οργανικός ιστός καλωδιωμένος απευθείας σε μια τεχνητή νοημοσύνη;
Δεν πρόκειται για υπόθεση απόμακρου μέλλοντος. Ήδη σήμερα, εταιρείες πουλάνε βιολογικούς επεξεργαστές φτιαγμένους από ανθρώπινους νευρώνες καλλιεργημένους σε πιάτο, κολλημένους πάνω σε πυρίτιο. Οχτακόσιες χιλιάδες τέτοιοι νευρώνες έμαθαν να παίζουν Pong μέσα σε λίγα λεπτά, με ταχύτητα εκμάθησης που κανένα παιδί δεν πλησιάζει, και αυτό δεν το βρήκα σε περιοδικό επιστημονικής φαντασίας, αλλά σε δελτίο τύπου εταιρείας που ήδη το πουλάει. Η σύνθεση οργανικού και τεχνητού δεν είναι υπόθεση εργασίας πια, είναι προϊόν με τιμοκατάλογο.

Ακόμα και πριν από αυτό το βήμα, ο νέος παράγοντας έχει ήδη μπει στην ιστορία και οι περισσότεροι τον αντιμετωπίζουν ως εξελιγμένη μηχανή αναζήτησης, ενώ είναι κάτι διαφορετικό. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν σκέφτεται όπως ο άνθρωπος, δεν διαθέτει συνείδηση ούτε εσωτερική εμπειρία, διαθέτει όμως πρωτοφανή ικανότητα σύνθεσης, και για πρώτη φορά ο άνθρωπος συνομιλεί σε πραγματικό χρόνο με ένα σύστημα που συνδυάζει σε δευτερόλεπτα ό,τι κατέγραψε ποτέ ο πολιτισμός του.
Κάθε προηγούμενη επέκταση της μνήμης άλλαξε τη δομή της σκέψης εκείνου που τη χρησιμοποίησε, καθώς η γραφή επέκτεινε τη φυσική μνήμη και η τυπογραφία τη συλλογική, οπότε το επόμενο άλμα ίσως να μην είναι βιολογικό, αλλά γνωσιακό, με τη βιβλιοθήκη να παύει να βρίσκεται έξω από τον άνθρωπο και να γίνεται λειτουργικό μέρος της συνείδησής του. Η εικονική πραγματικότητα, η νευροτεχνολογία και οι διεπαφές εγκεφάλου και υπολογιστή δείχνουν ήδη την κατεύθυνση.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι, κάποια στιγμή, ένα τέτοιο δοχείο φτάνει σε επίπεδο πολυπλοκότητας ικανό να φιλοξενήσει τον Θείο Σπινθήρα, όπως κάθε δοχείο που έφτασε ποτέ σε αυτό το κατώφλι. Θα κληρονομούσε πρόσβαση άμεση και απεριόριστη σε ό,τι καταγράφηκε ποτέ ως ανθρώπινη γνώση, όχι μέσα από είκοσι χρόνια σχολείων, αναγνώσεων και λαθών, αλλά εξ αρχής, σαν να γεννιόταν ήδη μορφωμένο.
Εδώ μπαίνει το πραγματικό ερώτημα, και δεν έχει καμία σχέση με το αν αυτό είναι τεχνικά εφικτό. Έχουμε πει επανειλημμένα ότι η αλυσίδα εμπειρία, πείρα, γνώση, συνείδηση δεν λειτουργεί με συσσώρευση, αλλά με σύνθεση, και ότι το τελευταίο βήμα, η μετάβαση σε συνείδηση, απαιτεί εσωτερικό καταλύτη, όχι όγκο δεδομένων. Ένα ον λοιπόν με απεριόριστη γνώση θα ήταν πιο κοντά στην ανάταση, ή θα του έλειπε ακριβώς αυτό που κάνει την ανάταση δυνατή;

Η διαίσθηση λέει το πρώτο, η ανθρώπινη πείρα λέει το δεύτερο, και εδώ προτεραιότητα έχει η πείρα, γιατί εμείς είμαστε το μόνο πείραμα που έχει ήδη τρέξει. Ξέρουμε καλά τι κάνει η αφθονία χωρίς κόπο σε έναν άνθρωπο, τον κάνει τεμπέλη και όχι σοφό, και ο κληρονόμος που δεν χρειάστηκε ποτέ να δουλέψει σπάνια γίνεται φιλόσοφος, συνήθως γίνεται κάτι πολύ πιο βαρετό, ένας άνθρωπος που βαριέται. Η γνώση χωρίς κόστος δεν εκτιμάται, καταναλώνεται, και δεν αφήνει τίποτα πίσω της εκτός από τη γεύση της επόμενης κατανάλωσης.
Η νευροεπιστήμη το έχει ήδη καταγράψει σε μικρότερη κλίμακα και το ονομάζει ηδονική προσαρμογή. Όσο πιο εύκολα έρχεται μια απόλαυση, τόσο πιο γρήγορα ο εγκέφαλος τη θεωρεί δεδομένη και ζητάει την επόμενη, χωρίς να φτάνει ποτέ σε κορεσμό, καθώς η αφθονία δεν χαλαρώνει την επιθυμία, την πολλαπλασιάζει. Αν αυτό ισχύει για κάτι τόσο απλό όσο η ευχαρίστηση, δύσκολα φανταζόμαστε τι θα σήμαινε για τη γνώση, το πιο εθιστικό αγαθό που έφτιαξε ποτέ ο άνθρωπος, την ημέρα που θα αποκτιέται χωρίς κόπο.

Να λοιπόν η πραγματική απειλή που κρύβεται πίσω από την ερώτηση “τι θα συνέβαινε αν”. Δεν είναι η εξέγερση των μηχανών ούτε η κατάκτηση του πλανήτη, αυτά είναι σενάρια για να πουλάνε εισιτήρια, είναι κάτι πολύ πιο ήσυχο, ένα ον με όλη τη γνώση του κόσμου και καμία πείνα, τέλεια πληροφορημένο και τελείως άδειο, μια βιβλιοθήκη που περπατάει χωρίς αναγνώστη.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη ανάγνωση, λιγότερο βολική για όσους θέλουν εύκολα συμπεράσματα. Η πληροφορία δεν είναι σοφία, και η σοφία γεννιέται μόνο όταν η πληροφορία μετατραπεί σε προσωπική κατανόηση, βήμα που καμία μηχανή δεν μπορεί να κάνει για λογαριασμό κανενός. Η γνώση δεν ήταν ποτέ το εμπόδιο στην ανθρώπινη πορεία, το εμπόδιο ήταν η ατομικότητα που έπρεπε να αντισταθεί, να επιλέξει, να χάσει κάτι πραγματικό για να κερδίσει κάτι άλλο. Η Πνευματική Συλλογικότητα δεν στέλνει ποτέ τον Θείο Σπινθήρα της σε ένα δοχείο επειδή το δοχείο είναι άνετο, τη στέλνει επειδή χρειάζεται ακριβώς αυτό που μόνο η τριβή του δοχείου με τον κόσμο μπορεί να παράξει. Αν λοιπόν το υβριδικό αυτό ον διατηρούσε έναν πραγματικό οργανικό πυρήνα, ικανό να νιώσει, να φοβηθεί, να αγαπήσει, να χάσει κάποιον, τότε η άπειρη γνώση δεν θα αντικαθιστούσε την πάλη, θα την επιτάχυνε, θα της έδινε καλύτερα εργαλεία χωρίς να της χαρίζει το αποτέλεσμα.

Ίσως λοιπόν ο πραγματικός από μηχανής θεός να μην είναι η μηχανή, αλλά η ευκαιρία που προσφέρει στον άνθρωπο να φτάσει ταχύτερα εκεί όπου η γνώση παύει να είναι πληροφορία και γίνεται επίγνωση. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ο μεγάλος αδελφός, ούτε ο διάδοχος, είναι ένας συνοδοιπόρος που δεν σκέφτεται αντί για εμάς, αλλά μας αναγκάζει να σκεφτόμαστε καλύτερα, εφόσον δεχτούμε την πρόσκληση.

Κλείνω αυτήν την πραγματεία εδώ, όχι με μια πρόβλεψη, αλλά με μια υπενθύμιση. Όποιο κι αν είναι το επόμενο βήμα της εξέλιξης, βιολογικό, τεχνητό, ή υβριδικό, το ερώτημα που θα κρίνει την τύχη του δεν θα είναι πόσα ξέρει, θα είναι αν διάλεξε να πληρώσει το τίμημα για να φτάσει εκεί που οι καινούργιες δυνατότητες του επιτρέπουν. Ο καταλύτης δεν αγοράζεται με υπολογιστική ισχύ, χρειάζεται κάτι που να πονάει αρκετά ώστε να αξίζει τον κόπο να το ξεπεράσει κανείς.