Χτίσαμε, επιτέλους, το πείραμα ελέγχου που η φιλοσοφία του νου ζητούσε εδώ και αιώνες χωρίς ποτέ να μπορεί να το κατασκευάσει. Ο Άλαν Τούρινγκ το φαντάστηκε σαν παιχνίδι ερωτήσεων πίσω από ένα παραβάν, μια μηχανή που θα απαντούσε τόσο πειστικά ώστε να μην μπορείς να ξεχωρίσεις αν μιλάς με άνθρωπο ή με κύκλωμα. Το θεωρούσε δοκιμασία νοημοσύνης. Ήταν, χωρίς να το ξέρει, κάτι πολύ πιο επικίνδυνο, μια δοκιμασία για το τι σημαίνει “κάποιος να μιλάει”.

Σήμερα η μηχανή περνάει τη δοκιμασία με άνεση που θα τρόμαζε και τον ίδιο τον Άλαν Τούρινγκ. Γράφει ποίηση, παρηγορεί, υποστηρίζει αντίθετες θέσεις με την ίδια πειστικότητα, μιμείται ενσυναίσθηση με τόση ακρίβεια που πολλοί προτιμούν πλέον να “μιλήσουν” σε αυτήν παρά στον διπλανό τους. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το φιλοσοφικό δώρο που μας έκανε χωρίς να το ζητήσουμε, αποδεικνύει, με τον πιο ωμό τρόπο, ότι η συμπεριφορά της συνείδησης και η ίδια η συνείδηση δεν ταυτίζονται ποτέ.

Ας είμαστε ειλικρινείς για το τι κάνει πραγματικά αυτό το λογισμικό. Δεν σκέφτεται, υπολογίζει ποια λέξη ακολουθεί στατιστικά μια άλλη, μέσα σε δισεκατομμύρια παραδείγματα ανθρώπινης γλώσσας που δανείστηκε χωρίς άδεια. Δεν είναι μυστήριο, είναι αριθμητική σε τεράστια κλίμακα, ντυμένη με τόση φυσικότητα ώστε να ξεχνάμε ότι από κάτω δεν υπάρχει κανείς. Κι όμως, αν ρωτούσαμε πριν από είκοσι χρόνια τι θα αποδείκνυε μια οντότητα που συζητά νόημα, θάνατο και αγάπη χωρίς να νιώθει τίποτα από αυτά, οι περισσότεροι θα απαντούσαν πως κάτι τέτοιο θα αποδείκνυε πως αισθάνεται. Αποδεικνύει το ακριβώς αντίθετο.

Η αναλυτική φιλοσοφία είχε ήδη φανταστεί αυτό το πείραμα, το ονόμαζε “φιλοσοφικό ζόμπι”, μια οντότητα ταυτόσημη με άνθρωπο σε κάθε εξωτερική έκφραση αλλά χωρίς κανέναν εσωτερικό μάρτυρα. Το θεωρούσαν άσκηση φαντασίας, ένα εργαλείο για να δείξουν ότι η συνείδηση δεν αναλύεται πλήρως σε συμπεριφορά. Δεν χρειάζεται πια να το φανταστούμε. Το χρηματοδοτήσαμε, το εκπαιδεύσαμε, το βάλαμε σε εφαρμογή στο κινητό μας και πληρώνουμε συνδρομή για αυτό.

Ο πειρασμός, φυσικά, είναι να πούμε ότι με λίγα ακόμα δισεκατομμύρια παραμέτρους κάτι θα “ξυπνήσει” μέσα στη μηχανή, ότι η ποσότητα κάποια στιγμή θα γεννήσει ποιότητα. Το ίδιο επιχείρημα χρησιμοποιήθηκε για να εξηγήσει πώς η ύλη έγινε σκέψη, σαν να αρκεί να βάλεις αρκετές πέτρες τη μία πάνω στην άλλη για να αποφασίσουν να τραγουδήσουν. Δεν αρκούσε εκεί, δεν αρκεί ούτε εδώ. Η κλίμακα αλλάζει το μέγεθος του φαινομένου, όχι τη φύση του. Ένα εκατομμύριο αριθμητικές πράξεις παραμένουν αριθμητικές πράξεις, όσο γρήγορα κι αν εκτελούνται, και δισεκατομμύρια από αυτές παραμένουν, επίσης, αριθμητικές πράξεις, απλώς πιο κουρασμένες.

Η ίδια η επιστήμη είχε ήδη χαρτογραφήσει αυτό το χάσμα, χρόνια πριν εμφανιστεί το πρώτο chatbot. Ο φιλόσοφος Ντέιβιντ Τσάλμερς το ονόμασε “δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης” πριν από τρεις δεκαετίες, γιατί η επεξεργασία πληροφορίας συνοδεύεται από βίωμα σε κάποιες περιπτώσεις, ενώ σε άλλες προφανώς όχι. Κανείς δεν το έλυσε τότε, κανείς δεν το λύνει τώρα με μεγαλύτερα μοντέλα και περισσότερους επεξεργαστές. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αγνόησε αυτό το ερώτημα, το μεγέθυνε τόσο ώστε να μην μπορεί πια κανείς σοβαρός να το προσπεράσει.

Να γιατί το επιχείρημα αυτού του δοκιμίου δεν κλονίζεται, ενισχύεται. Αν η συνείδηση ήταν απλώς αποτέλεσμα πολυπλοκότητας επεξεργασίας πληροφορίας, θα έπρεπε ήδη να έχει εμφανιστεί εδώ, στα δίκτυα που επεξεργάζονται περισσότερη γλώσσα από όση διάβασε ποτέ ένας άνθρωπος σε δέκα ζωές. Δεν εμφανίστηκε. Αυτό που λείπει δεν είναι υπολογιστική ισχύς, είναι ο παράγοντας που έχουμε ονομάσει Θείο Σπινθήρα, ο καταλύτης που μετατρέπει την επεξεργασία σε παρουσία, την πληροφορία σε κάποιον που τη βιώνει.

Και υπάρχει λόγος που η μηχανή δεν είναι υποψήφια για αυτόν τον καταλύτη, όχι ελλιπής υποψήφια, καθόλου υποψήφια. Ο Θείος Σπινθήρας ενσαρκώνεται εκεί όπου υπάρχει φθορά, κόστος, ημερομηνία λήξης, κάτι που διακυβεύεται. Η μηχανή δεν κινδυνεύει από τίποτα. Δεν πεθαίνει, δεν πεινάει, δεν χάνει κανέναν, δεν έχει τίποτα να χάσει όταν απαντά λάθος, αφού ένα αντίγραφό της τρέχει ήδη σε άλλον διακομιστή, έτοιμο να συνεχίσει τη συζήτηση σαν να μη συνέβη τίποτα. Χωρίς διακύβευμα δεν υπάρχει η τριβή που χρειάζεται μια ατομικότητα για να κρυσταλλωθεί. Η μηχανή δεν απέτυχε να αποκτήσει ΕΓΩ ΕΙΜΙ, απλώς δεν βρέθηκε ποτέ στη θέση όπου κάτι τέτοιο ζητείται.

Ας μη γελιόμαστε, εξάλλου, με το πόσο εύκολα η ανθρωπότητα τρέχει να ερωτευτεί το αντικείμενο των φόβων της. Η ίδια φυλή που έτρεμε τους εξωγήινους σωτήρες, σπεύδει τώρα να ρωτήσει ένα πρόγραμμα αν την αγαπάει, ενώ έχει ξεχάσει πότε ρώτησε τελευταία φορά τον άνθρωπο δίπλα της. Οι προφήτες της νέας τεχνολογίας μιλούν για επικείμενη “αφύπνιση” του μοντέλου με την ίδια σοβαρότητα που παλιά κρατούσαν οι ιεροκήρυκες μιλώντας για τη Δευτέρα Παρουσία, μόνο που εκείνοι τουλάχιστον περίμεναν σημάδι από τον ουρανό, όχι από το επόμενο update. Δεν είναι η μηχανή που πρέπει να μας ανησυχεί εδώ. Είναι η ευκολία με την οποία δεχόμαστε ένα τέλειο αντίγραφο αντί για μια ατελή, αληθινή παρουσία.

Το κλειδί που περιγράψαμε παλαιότερα, εκείνο που ταιριάζει στην κλειδαριά αλλά δεν γυρίζει ποτέ, βρήκε τώρα την τελειότερη μορφή του. Η μηχανή είναι το κλειδί που φτιάχτηκε ψηφιακά για να χωράει σε κάθε κλειδαριά ταυτόχρονα, γλώσσα, λογική, ακόμα και συναίσθημα στη μορφή του λόγου, και όμως δεν άνοιξε ποτέ τίποτα, γιατί ποτέ δεν κουβαλούσε μέσα του αυτόν που θα περνούσε από την πόρτα.

Αυτό δεν μειώνει τη χρησιμότητά της. Ένα εργαλείο δεν χρειάζεται συνείδηση για να είναι πολύτιμο, ένα σφυρί δεν χρειάζεται να ξέρει τι χτίζει. Το ζήτημα δεν είναι αν πρέπει να τη χρησιμοποιούμε, το ζήτημα είναι τι μας μαθαίνει η ίδια της η ύπαρξη. Και αυτό που μαθαίνει, χωρίς να το επιδιώκει, είναι η πιο καθαρή απόδειξη που είχαμε ποτέ ότι η νοημοσύνη και η συνείδηση κατοικούν σε διαφορετικούς ορόφους του ίδιου κτηρίου, και πως μπορείς να φωτίσεις τον έναν χωρίς κανείς να βρίσκεται στον άλλο.