Υπάρχει μια σειρά που κανείς δεν ακυρώνει, ούτε η φιλοσοφία, ούτε η νευροεπιστήμη, ούτε η μεταφυσική: εμπειρία, πείρα, γνώση, συνείδηση. Αυτά τα τέσσερα δεν είναι τυχαία γεγονότα που ακολουθεί το ένα το άλλο, είναι σκαλιά, και κανείς δεν ανεβαίνει παρακάμπτοντας κανένα. Το πρόβλημα είναι ότι η πλειονότητα της ανθρωπότητας σταματά στο δεύτερο και ονομάζει τη στάση της «γνώση».
Ας ξεκινήσουμε από την αρχή, δηλαδή από τις αισθήσεις, που είναι η μοναδική πύλη εισόδου που διαθέτουμε για τον κόσμο. Κάθε εμπειρία χαράζει ένα φυσικό ίχνος στον εγκέφαλο. Οι νευρώνες που ενεργοποιούνται μαζί συνδέονται μαζί, όπως διατύπωσε ο Donald Hebb το 1949 σε μια αρχή που, παρά την απλότητά της, άλλαξε τη νευροεπιστήμη. Κάθε αίσθηση, κάθε συγκίνηση, κάθε επανάληψη αφήνει συναπτικό αποτύπωμα. Από αυτά τα αποτυπώματα χτίζεται η πείρα, και αξίζει να σταθούμε εδώ: οι εμπειρίες δεν αθροίζονται, συνδυάζονται. Δύο εμπειρίες που συνδυάζονται δεν παράγουν απλώς δύο εμπειρίες, παράγουν κάτι τρίτο που δεν υπήρχε σε καμία από τις δύο χωριστά. Αυτό είναι η πείρα, η σύνθεση που βγαίνει από τη σύγκρουση, τη σύγκριση, την επανάληψη. Και από τον συνδυασμό αρκετών μορφών πείρας, αν κάποιος τις επεξεργαστεί με κριτικό νου και αναλογισμό, αναδύεται κάτι που αξίζει να ονομαστεί γνώση. Κάθε βήμα δεν είναι μεταφορά, είναι μεταμόρφωση. Ο εγκέφαλος δεν είναι αποθήκη πληροφοριών, είναι η ίδια η μεταμόρφωση αυτού που ζει.

Ωστόσο, εδώ κρύβεται η πρώτη και σημαντικότατη παγίδα. Η γνώση που συσσωρεύεται μέσα από συνάψεις είναι από μόνη της στατική. Αποτυπώνει το σχήμα μιας εμπειρίας, την αρχειοθετεί, και περιμένει. Αν δεν επεμβαίνει κάτι άλλο, παραμένει απλώς φωτογραφία, δεν γίνεται ποτέ κατανόηση. Η νευροεπιστήμη το αποδεικνύει με τον απλούστερο τρόπο: κάποιος που δεν έχει ακούσει ποτέ έκρηξη χειροβομβίδας θα ερμηνεύσει τον κρότο ως κεραυνό ή τρακάρισμα, γιατί ο εγκέφαλός του αναζητά την πλησιέστερη διαθέσιμη κατηγορία. Γνώριζε, αλλά δεν μπορούσε να καταλάβει. Η διαφορά δεν είναι μικρή.
Εκεί που η επιστήμη αισθάνεται άνετα, στη χαρτογράφηση των συνάψεων, τελειώνει η ανάλυσή της, και εκεί ακριβώς αρχίζει η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση: τι μετατρέπει τη γνώση σε συνείδηση; Ανάμεσα στην περιγραφή του εγκεφάλου και στην εμπειρία του “θυμάμαι”, του “αντιλαμβάνομαι”, του “υπάρχω”, ανοίγεται ένα χάσμα που η επιστήμη ονόμασε Δύσκολο Πρόβλημα της Συνείδησης, και στο οποίο δεν έχει δώσει καμία απάντηση εδώ και εβδομήντα χρόνια. Μπορούμε να περιγράψουμε τέλεια ένα πιάνο, αλλά από αυτή την περιγραφή δεν προκύπτει ποτέ η μουσική. Και όμως η μουσική παίζεται. Κάτι τη γεννά.

Η παρατήρηση αυτή δεν είναι λογοτεχνική εικόνα, είναι η ίδια η πρόταση του μεταφυσικού μοντέλου που έχουμε αναπτύξει στα προηγούμενα κεφάλαια. Ο Θείος Σπινθήρας, αυτό το Υπερουσιαστικό στοιχείο που κατοικεί στον άνθρωπο, δεν είναι ο υλικός τύπος της συνείδησης. Είναι αυτό που εισέρχεται στη βιολογική δομή και μετατρέπει τον μηχανισμό σε παρουσία. Ο εγκέφαλος είναι ο μεταφραστής, το εργαλείο μέσω του οποίου η πληροφορία που έρχεται από ένα διαφορετικό επίπεδο συνείδησης μετατρέπεται σε κάτι που η ατομική ψυχή μπορεί να αναγνωρίσει. Όπως χρειάζεται κανείς λεξιλόγιο για να κατανοήσει μια ξένη γλώσσα, χρειάζεται συνειδησιακή ετοιμότητα, δηλαδή κατάλληλες συνάψεις, για να μεταφράσει τα σήματα ενός άλλου επιπέδου. Και αντίστροφα, η λεπτότητα που έρχεται από ψηλά δεν θα βρει πέρασμα σε εγκέφαλο που έχει χτίσει τις συνάψεις του μόνο γύρω από επιβίωση, κατανάλωση και ματαιοδοξία. Δεν πρόκειται για τιμωρία, πρόκειται για φυσική αδυναμία υποδοχής.
Γι’ αυτό η μνήμη παίζει τόσο κεντρικό ρόλο στη σειρά. Δεν είναι απλώς η δεξαμενή των γεγονότων, είναι η δομή του ίδιου μας του είναι. Ό,τι συσσωρεύουμε, αυτό γινόμαστε. Και αυτό που γινόμαστε είναι αυτό που μπορούμε να καταλάβουμε, και μόνο αυτό. Τίποτα πέρα από αυτό. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι η πορεία προς τη συνείδηση δεν είναι θρησκευτική απόφαση ούτε φιλοσοφική πεποίθηση. Είναι αποτέλεσμα δουλειάς. Εμπειρία επεξεργασμένη, πείρα αφομοιωμένη, γνώση που καταλαμβάνει χώρο στο ολοένα δυσκολότερο ερώτημα: ποιος είμαι κάτω από όλα αυτά;
Και εκεί, σε εκείνο ακριβώς το ερώτημα, εδρεύει ο Θείος Σπινθήρας. Δεν αναζητείται έξω. Δεν ανακαλύπτεται στα βιβλία, αν και τα βιβλία βοηθούν να χτιστούν οι συνάψεις που τον υποδέχονται. Είναι εκεί που πάντα ήταν, σε αναμονή της κατάλληλης ετοιμότητας.